De Kunsthal, Rudolf Steiner, alchemie, antroposofie en de antroposofische beweging

De tentoonstelling ‘Alchemie van het alledaagse’ in de Kunsthal trekt veel bekijks en publiciteit. Rudolf Steiner en zijn antroposofie lijken bijna een hype te zijn geworden in Rotterdam. Bij velen die min of meer vertrouwd zijn met de antroposofie roept dit een plezierig gevoel van herkenning op. Bij sommigen komen daar ook vragen bij.

Er zijn zeker veel mensen die meer willen weten, zoals bijvoorbeeld, heel algemeen, ‘Wie was Rudolf Steiner en wat is antroposofie?’

Een opening naar die laatste vraag wordt ons aangereikt in een artikel in Trouw van 13 september: ‘“Er is dus géén boek over de antroposofie dat niet door een antroposoof zelf is geschreven?”, vroeg Michael Schaap alias “De Hokjesman” vorig jaar vertwijfeld in zijn gelijknamige tv-programma [21 februari 2013, VPRO]. Schaap zoekt in die aflevering naar antroposofen in Nederland, en komt tot de ontdekking dat de antroposofie voor de één wetenschap is, voor de ander religie, maar dat zelfs de meest fanatieke biologisch- dynamisch etende, euritmie-dansende, naar homeopatische dokters en Vrije School gaande mensen zichzelf niet snel “antroposoof” noemen’.

Wat Schaap zich afvraagt, is juist. Een boek dat van buiten af samenvat wat antroposofie is, is er niet. Een bruikbare tekst over wat een antroposoof is, is er nog minder. Ik meen dat ik begrijp hoe dat komt.

Ik neem in een eigen formulering de omschrijving van ‘antroposofie’ over van de website van de Antroposofische Vereniging. ‘Antroposofie is een weg tot kennis over de werkelijkheid zoals die echt is, inclusief de mens en jouzelf, die in deze tijd iedereen kan gaan. De enige voorwaarde om die weg te vinden, is dat je uit jezelf die kennis wilt gaan zoeken’, hertaal ik.

In die karakterisering vallen twee bijzonderheden op. (1) Blijkbaar bestaat er zoiets als de werkelijkheid zoals die echt is, en kan ieder mens diets daarvan leren kennen en begrijpen. Dat is in strijd met elke andere nu gangbare opvatting over kennis. Dat lees of hoor je nergens anders. (2) Wie die weg niet uit zichzelf zoekt, zal die niet vinden. Dat roept bij mij de associatie op aan een oneliner van Heer Bommel uit de Tom Poes verhalen van Marten Toonder, ‘Ik wist niet dat ik het in mij had’. In een wat handzamere parafrase: iedereen heeft het in zich, maar dit ‘weten’ moet wel door jouzelf operationeel gemaakt worden.

Antroposofie legt uit wat daarmee bedoeld wordt. De mens is geschapen met in zichzelf een ‘microkosmos’, een virtuele miniatuur-replica van de schepping. Daarin ligt alles besloten wat een mens kan willen weten. Een antroposoof is iemand die uit zichzelf in zijn eigen eigen PBW (= Persoonlijke Binnen- Wereld; wat vroeger ‘de ziel’ heette) een snelkoppeling heeft geconstrueerd, onderhoudt en bijwerkt naar wat Steiner heeft gezien en geleerd, en die uit zijn werk hieraan inspiratie put voor zijn denken, velen en willen. Het werk aan die snelkoppeling is een onversneden persoonlijke zaak, en de ene antroposoof werkt efficiënter dan de andere via die snelkoppeling. Iedereen doet het op een andere manier en elke andere manier kan even goed heel goed zijn.

***

Intussen gaan mijn eigen vragen een speciale richting op. Ik orden ze onder de algemene noemer ‘Het schandaal van de antroposofie.

De ‘startpagina’ van mijn verdere vragen is de tekst waarmee de Kunsthal ‘het veelomvattende oeuvre van Rudolf Steiner’ aankondigt.

‘Hij was ‘één van de meest invloedrijke en veelzijdige hervormers van de twintigste eeuw’, zoals hun site specificeert. ‘Zijn gedachtegoed is nog springlevend. … De tentoonstelling … biedt een fascinerend inzicht in zijn leven, werk en wijdverbreide gedachtegoed’.

Dat klinkt veelbelovend. Want inderdaad: de tijd is óverrijp voor een nieuwe waardering van Steiner. Zijn werk is van unieke betekenis maar in het publieke debat totaal onbekend en navenant onbemind. Een nieuwe inleiding in de betekenis van zijn keven en werk is an der Zeit, zoals het in het Duits wel heet. Hieronder geef ik in negen clustertjes twitterberichten een aanzet geven voor zo’n tekst.

**

(1) De algemene noemer voor mijn tekst is een variant op het ‘schandaal van de filosofie’. Dat idee is in 1787 bedacht door Immanuel Kant. ‘Het is en blijft’, schreef hij, ‘een schandaal van de filosofie en van het algemene mensenverstand dat we over de vraag of buiten ons zelf eigenlijk wel iets bestaat, alleen kunnen geloven, en dat we aan wie daaraan twijfelt geen satisfactie kunnen geven’.

(2) Terugkijkend kunnen wij dit zogeheten ‘schandaal van de filosofie’ zien als een eerste symptoom van de totaal-vervreemding van de mens van zichzelf die in de 19e eeuw zou volgen. In die totaal-vervreemding komen drie rode draden samen: het lege rationalisme van de Verlichting, de zwoele gevoelsverheerlijking van de Romantiek, en de verabsolutering van de skepsis in het agnosticisme, de leer dat wij als armzalige sterfelijke wezens niets kunnen weten van het hierna en dat het hiernamaalsgeloof louter wishful thinking is.

(3) De Eerste Wereldoorlog bracht aan het licht wat in de voorafgaande eeuw onder de oppervlakte gespeeld had. Sindsdien is het schandaal van de filosofie alleen maar erger geworden. Maar niemand onderkent de feitelijke situatie inzake dit schandaal. Enerzijds is dit oordeel van Kant nog steeds geldig; in de filosofie krijg je over niets énige zekerheid. Anderzijds is intussen door het werk van Steiner de inhoud van die filosofie-waarje- dus-niks-aan-hebt feitelijk al lang achterhaald. Wij kunnen echt zeker weten, heeft Steiner langs drie wegen aangetoond.

(4) Inzake de ratio heeft Steiner aangetoond dat het kenvermogen allerminst een zaak van alleen het brein en zenuwstelsel is. Het lichaam als geheel doet mee, en zonder interactie met de omgeving kan van cognitie geen sprake zijn. Ook veranderen wij louter door onze cognitie daadwerkelijkheid de omgeving om ons heen. De essentiële betekenis van de taal voor dit alles heeft Steiner al een eeuw geleden bewezen.

(5) Inzake gevoelens heeft Steiner een nieuwe dimensie toegevoegd aan de fenomenen empathie en charisma. Interactie met een ander mens kan rechtstreeks tot inzicht leiden. In het eigentijdse jargon spreken we dan soms van telepathie of ‘grensoverschrijdende ervaringen’.

(6) Deze ervaringen komen altijd over als bijzonder. In het mensbeeld van Steiner zijn dit geheel normale ervaringen. Ze komen ook steeds vaker voor. Ook heeft Steiner aangetoond dat het agnosticisme louter bijgeloof is en en elke rationele grond mist. De notie van karma en reïncarnatie is in de logica van de antroposofie een naadloos theoretisch evident systeem van denken en redeneren.

(7) Wat in de drie punten hierboven staat wordt intussen enerzijds steeds meer door de academische wetenschap ontdekt. Anderzijds heeft niemand tot nu toe de ware impact onderkend van de revolutie die Steiner in de filosofie en wetenschap ontketend heeft. Die impact is van minstens dezelfde orde als die van Copernicus in het begin van de moderne tijd. Die miskenning is het schandaal van de antroposofie.

(8) Het bovenstaande is niet een verwijt aan de boze buitenwacht. Wij antroposofen – ik ben zelf een van hen – hebben dat zelf over ons en onze missie afgeroepen.

(9) Een uitvoeriger versie van deze negen stukjes tekst geeft het boekje ‘Ingehaald door de tijdgeest – Rudolf Steiner: Antroposofie en Karma van het hier en nu – Een diatribe uit Rotterdam, Stichting Kairos Rotterdam, herfst 2014. ISBN/EAN: 978-90-76494-09-8

Tot zover de negen stukjes tekst. Het plaatje hierboven gaat over een van de belangrijkste thema’s in het werk van Rudolf Steiner, namelijk de vraag ‘Hoe verkrijg ik kennis van hogere werelden?’ Op die vraag kan men, zoals op alles in het algemeen en op de antroposofie in het bijzonder, vanuit verschillende gezichtspunten neerzien [of, zo men wil: ‘Naar die vraag kan men, zoals naar alles in het algemeen en naar de antroposofie in het bijzonder, vanuit verschillende gezichtspunten opzien’]. Deze tekening geeft een impressie van dit fenomeen.

This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *